सोमवार, 20 मई 2024

सोम प्रदोष

 

प्रदोष व्रत

◆सोम प्रदोष ◆

प्रदोष एक पाक्षिक व्रत है अर्थात प्रत्येक महीने शुक्लपक्ष और कृष्णपक्ष की प्रदोषकालीन त्रयोदशी तिथि को व्रत रखते हैं।

त्रयोदश्यां तिथौ सायं प्रदोषः परिकीर्त्तितः ।
तत्र पूज्यो महादेवो नान्यो देवः फलार्थिभिः ॥

प्रदोषपूजामाहात्म्यं को नु वर्णयितुं क्षमः ।
यत्र सर्वेऽपि विबुधास्तिष्ठति गिरिशांतिके ॥

प्रदोषसमये देवः कैलासे रजतालये ।
करोति नृत्यं विबुधैरभिष्टुतगुणोदयः ॥

अतः पूजा जपो होमस्तत्कथास्तद्गुणस्तवः ।
कर्त्तव्यो नियतं मत्र्यैश्चतुर्वर्गफला र्थिभिः ॥

दारिद्यतिमिरांधानां मर्त्यानां भवभीरुणाम् ।
भवसागरमग्नानां प्लवोऽयं पारदर्शनः ॥

दुःखशोकभयार्त्तानां क्लेशनिर्वाणमिच्छताम् ।
प्रदोषे पार्वतीशस्य पूजनं मंगलायनम् ॥     
                                          स्कन्दपुराण

त्रयोदशी तिथि में सायंकाल को प्रदोष कहा गया है। प्रदोष के समय महादेवजी कैलाश पर्वत के रजत भवन में नृत्य करते हैं और देवता उनके गुणों का स्तवन करते हैं। अतः धर्म, अर्थ, काम और मोक्ष की इच्छा रखने वाले पुरुषों को प्रदोष में नियमपूर्वक भगवान शिव की पूजा, होम, कथा और गुणगान करने चाहिए। दरिद्रता के तिमिर से अंधे और भक्तसागर में डूबे हुए संसार भय से भीरु मनुष्यों के लिए यह प्रदोषव्रत पार लगाने वाली नौका है। शिव-पार्वती की पूजा करने से मनुष्य दरिद्रता, मृत्यु-दुःख और पर्वत के समान भारी ऋण-भार को शीघ्र ही दूर करके सम्पत्तियों से पूजित होता है। प्रदोष व्रत भगवान् शिव को अत्यंत प्रिय है। इसमें सभी दोषो का शमन करने की क्षमता है अतः इसको प्रदोष कहते हैं। प्रदोष व्रत का आरम्भ सोमप्रदोष से उत्तम होता है।

◆सोम प्रदोष का महत्व-

स्कन्दपुराण के अनुसार-

शिवपूजा सदा लोके हेतुः स्वर्गापवर्गयोः ।
सोमवारे विशेषेण प्रदोषादिगुणान्विते ॥

केवलेनापि ये कुर्युः सोमवारे शिवार्चनम् ।
न तेषां विद्यते किंचिदिहामुत्र च दुर्लभम् ॥

उपोषितः शुचिर्भूत्वा सोमवारे जितेंद्रियः ।
वैदिकैर्लोकिकैर्वापि विधिवत्पूजयेच्छिवम् ।।

• ब्रह्मचारी गृहस्थो वा कन्या वापि सभर्तृका ।
विभर्तृका वा संपूज्य लभते वरमीप्सितम् ॥

संसार में भगवान शिव की पूजा सदा ही स्वर्ग और मोक्ष का साधन है। यदि सोमप्रदोष के दिन यह पूजा की जाए तो उसका विशेष महात्म्य है। जो सोमवार को भगवान शंकर की पूजा करते हैं, उनके लिए इहलोक और परलोक में कोई भी वस्तु दुर्लभ नहीं। सोमवार को उपवास करके इंद्रियों को वश में रखते हुए वैदिक अथवा लौकिक मंत्रों से विधिपूर्वक भगवान शिव की पूजा करनी चाहिए। ब्रह्मचारी, गृहस्थ, कन्या, सुहागिन स्त्री अथवा विधवा कोई भी क्यों न हो, भगवान शिव की पूजा करके मनोवांछित वर पाता है।

सोमे मत्पूजा नक्तभोजनं

अर्थात सोमवार को शिव पूजा और नक्तम् (रात्रि केवल एक समय) भोजन करना चाहिए।

निशि यत्नेन कर्तव्यंभोजनं सोमवासरे।
उभयोः पक्षयोर्विष्णो सर्वस्मिञ्छिव तत्परैः ॥

शिवपुराण, कोटिरुद्रसंहिता यानी दोनों पक्षों में प्रत्येक सोमवार को प्रयत्न पूर्वक केवल नक्तम् भोजन (रात में ही भोजन) करना चाहिए। शिव के व्रत में तत्पर रहने वाले लोगों के लिए यह अनिवार्य नियम है।

शनिवार, 17 फ़रवरी 2024

बृहन्नीलतन्त्रान्तर्गतम् काली सहस्रनाम

  

श्रीदेव्युवाच 


पूर्वं हि सूचितं देव कालीनामसहस्रकम् ।

तद्वदस्व महादेव यदि स्नेहोऽस्ति मां प्रति ॥ १॥


श्रीभैरव उवाच ।


तन्त्रेऽस्मिन् परमेशानि कालीनामसहस्रकम् ।

श‍ृणुष्वैकमना देवि भक्तानां प्रीतिवर्द्धनम् ॥ २॥


ॐ अस्याः श्रीकालीदेव्याः मन्त्रसहस्रनामस्तोत्रस्य

महाकालभैरव ऋषिः । अनुष्टुप् छन्दः । श्रीकाली देवता ।

क्रीं बीजम् । हूं शक्तिः । ह्रीं कीलकम् । धर्मार्थकाममोक्षार्थे विनियोगः ॥ 


कालिका कामदा कुल्ला भद्रकाली गणेश्वरी ।

भैरवी भैरवप्रीता भवानी भवमोचिनी ॥ ३॥


कालरात्रिर्महारात्रिर्मोहरात्रिश्च मोहिनी ।

महाकालरता सूक्ष्मा कौलव्रतपरायणा ॥ ४॥


कोमलाङ्गी करालाङ्गी कमनीया वराङ्गना ।

गन्धचन्दनदिग्धाङ्गी सती साध्वी पतिव्रता ॥ ५॥


काकिनी वर्णरूपा च महाकालकुटुम्बिनी ।

कामहन्त्री कामकला कामविज्ञा महोदया ॥ ६॥


कान्तरूपा महालक्ष्मीर्महाकालस्वरूपिणी ।

कुलीना कुलसर्वस्वा कुलवर्त्मप्रदर्शिका ॥ ७॥


कुलरूपा चकोराक्षी श्रीदुर्गा दुर्गनाशिनी ।

कन्या कुमारी गौरी तु कृष्णदेहा महामनाः ॥ ८॥


कृष्णाङ्गी नीलदेहा च पिङ्गकेशी कृशोदरी ।

पिङ्गाक्षी कमलप्रीता काली कालपराक्रमा ॥ ९॥


कलानाथप्रिया देवी कुलकान्ताऽपराजिता ।

उग्रतारा महोग्रा च तथा चैकजटा शिवा ॥ १०॥


नीला घना बलाका च कालदात्री कलात्मिका ।

नारायणप्रिया सूक्ष्मा वरदा भक्तवत्सला ॥ ११॥


वरारोहा महाबाणा किशोरी युवती सती ।

दीर्घाङ्गी दीर्घकेशा च नृमुण्डधारिणी तथा ॥ १२॥


मालिनी नरमुण्डाली शवमुण्डास्थिधारिणी ।

रक्तनेत्रा विशालाक्षी सिन्दूरभूषणा मही ॥ १३॥


घोररात्रिर्महारात्रिर्घोरान्तकविनाशिनी ।

नारसिंही महारौद्री नीलरूपा वृषासना ॥ १४॥


विलोचना विरूपाक्षी रक्तोत्पलविलोचना ।

पूर्णेन्दुवदना भीमा प्रसन्नवदना तथा ॥ १५॥


पद्मनेत्रा विशालाक्षी शरज्ज्योत्स्नासमाकुला ।

प्रफुल्लपुण्डरीकाभलोचना भयनाशिनी ॥ १६॥


अट्टहासा महोच्छ्वासा महाविघ्नविनाशिनी ।

कोटराक्षी कृशग्रीवा कुलतीर्थप्रसाधिनी ॥ १७॥


कुलगर्तप्रसन्नास्या महती कुलभूषिका ।

बहुवाक्यामृतरसा चण्डरूपातिवेगिनी ॥ १८॥


वेगदर्पा विशालैन्द्री प्रचण्डचण्डिका तथा ।

चण्डिका कालवदना सुतीक्ष्णनासिका तथा ॥ १९॥


दीर्घकेशी सुकेशी च कपिलाङ्गी महारुणा ।

प्रेतभूषणसम्प्रीता प्रेतदोर्दण्डघण्टिका ॥ २०॥


शङ्खिनी शङ्खमुद्रा च शङ्खध्वनिनिनादिनी ।

श्मशानवासिनी पूर्णा पूर्णेन्दुवदना शिवा ॥ २१॥


शिवप्रीता शिवरता शिवासनसमाश्रया ।

पुण्यालया महापुण्या पुण्यदा पुण्यवल्लभा ॥ २२॥


नरमुण्डधरा भीमा भीमासुरविनाशिनी ।

दक्षिणा दक्षिणाप्रीता नागयज्ञोपवीतिनी ॥ २३॥


दिगम्बरी महाकाली शान्ता पीनोन्नतस्तनी ।

घोरासना घोररूपा सृक्प्रान्ते रक्तधारिका ॥ २४॥


महाध्वनिः शिवासक्ता महाशब्दा महोदरी ।

कामातुरा कामसक्ता प्रमत्ता शक्तभावना ॥ २५॥


समुद्रनिलया देवी महामत्तजनप्रिया ।

कर्षिता कर्षणप्रीता सर्वाकर्षणकारिणी ॥ २६॥


वाद्यप्रीता महागीतरक्ता प्रेतनिवासिनी ।

नरमुण्डसृजा गीता मालिनी माल्यभूषिता ॥ २७॥


चतुर्भुजा महारौद्री दशहस्ता प्रियातुरा ।

जगन्माता जगद्धात्री जगती मुक्तिदा परा ॥ २८॥


जगद्धात्री जगत्त्रात्री जगदानन्दकारिणी ।

जगज्जीवमयी हैमवती माया महाकचा ॥ २९॥


नागाङ्गी संहृताङ्गी च नागशय्यासमागता ।

कालरात्रिर्दारुणा च चन्द्रसूर्यप्रतापिनी ॥ ३०॥


नागेन्द्रनन्दिनी देवकन्या च श्रीमनोरमा ।

विद्याधरी वेदविद्या यक्षिणी शिवमोहिनी ॥ ३१॥


राक्षसी डाकिनी देवमयी सर्वजगज्जया ।

श्रुतिरूपा तथाग्नेयी महामुक्तिर्जनेश्वरी ॥ ३२॥


पतिव्रता पतिरता पतिभक्तिपरायणा ।

सिद्धिदा सिद्धिसंदात्री तथा सिद्धजनप्रिया ॥ ३३॥


कर्त्रिहस्ता शिवारूढा शिवरूपा शवासना ।

तमिस्रा तामसी विज्ञा महामेघस्वरूपिणी ॥ ३४॥


चारुचित्रा चारुवर्णा चारुकेशसमाकुला ।

चार्वङ्गी चञ्चला लोला चीनाचारपरायणा ॥ ३५॥


चीनाचारपरा लज्जावती जीवप्रदाऽनघा ।

सरस्वती तथा लक्ष्मीर्महानीलसरस्वती ॥ ३६॥


गरिष्ठा धर्मनिरता धर्माधर्मविनाशिनी ।

विशिष्टा महती मान्या तथा सौम्यजनप्रिया ॥ ३७॥


भयदात्री भयरता भयानकजनप्रिया ।

वाक्यरूपा छिन्नमस्ता छिन्नासुरप्रिया सदा ॥ ३८॥


ऋग्वेदरूपा सावित्री रागयुक्ता रजस्वला ।

रजःप्रीता रजोरक्ता रजःसंसर्गवर्द्धिनी ॥ ३९॥


रजःप्लुता रजःस्फीता रजःकुन्तलशोभिता ।

कुण्डली कुण्डलप्रीता तथा कुण्डलशोभिता ॥ ४०॥


रेवती रेवतप्रीता रेवा चैरावती शुभा ।

शक्तिनी चक्रिणी पद्मा महापद्मनिवासिनी ॥ ४१॥


पद्मालया महापद्मा पद्मिनी पद्मवल्लभा ।

पद्मप्रिया पद्मरता महापद्मसुशोभिता ॥ ४२॥


शूलहस्ता शूलरता शूलिनी शूलसङ्गिका ।

पिनाकधारिणी वीणा तथा वीणावती मघा ॥ ४३॥


रोहिणी बहुलप्रीता तथा वाहनवर्द्धिता ।

रणप्रीता रणरता रणासुरविनाशिनी ॥ ४४॥


रणाग्रवर्तिनी राणा रणाग्रा रणपण्डिता ।

जटायुक्ता जटापिङ्गा वज्रिणी शूलिनी तथा ॥ ४५॥


रतिप्रिया रतिरता रतिभक्ता रतातुरा ।

रतिभीता रतिगता महिषासुरनाशिनी ॥ ४६॥


रक्तपा रक्तसम्प्रीता रक्ताख्या रक्तशोभिता ।

रक्तरूपा रक्तगता रक्तखर्परधारिणी ॥ ४७॥


गलच्छोणितमुण्डाली कण्ठमालाविभूषिता ।

वृषासना वृषरता वृषासनकृताश्रया ॥ ४८॥


व्याघ्रचर्मावृता रौद्री व्याघ्रचर्मावली तथा ।

कामाङ्गी परमा प्रीता परासुरनिवासिनी ॥ ४९॥


तरुणा तरुणप्राणा तथा तरुणमर्दिनी ।

तरुणप्रेमदा वृद्धा तथा वृद्धप्रिया सती ॥ ५०॥


स्वप्नावती स्वप्नरता नारसिंही महालया ।

अमोघा रुन्धती रम्या तीक्ष्णा भोगवती सदा ॥ ५१॥


मन्दाकिनी मन्दरता महानन्दा वरप्रदा ।

मानदा मानिनी मान्या माननीया मदातुरा ॥ ५२॥


मदिरा मदिरोन्मादा मदिराक्षी मदालया ।

सुदीर्घा मध्यमा नन्दा विनतासुरनिर्गता ॥ ५३॥


जयप्रदा जयरता दुर्जयासुरनाशिनी ।

दुष्टदैत्यनिहन्त्री च दुष्टासुरविनाशिनी ॥ ५४॥


सुखदा मोक्षदा मोक्षा महामोक्षप्रदायिनी ।

कीर्तिर्यशस्विनी भूषा भूष्या भूतपतिप्रिया ॥ ५५॥


गुणातीता गुणप्रीता गुणरक्ता गुणात्मिका ।

सगुणा निर्गुणा सीता निष्ठा काष्ठा प्रतिष्ठिता ॥ ५६॥


धनिष्ठा धनदा धन्या वसुदा सुप्रकाशिनी ।

गुर्वी गुरुतरा धौम्या धौम्यासुरविनाशिनी ॥ ५७॥


निष्कामा धनदा कामा सकामा कामजीवना ।

चिन्तामणिः कल्पलता तथा शङ्करवाहिनी ॥ ५८॥


शङ्करी शङ्कररता तथा शङ्करमोहिनी ।

भवानी भवदा भव्या भवप्रीता भवालया ॥ ५९॥


महादेवप्रिया रम्या रमणी कामसुन्दरी ।

कदलीस्तम्भसंरामा निर्मलासनवासिनी ॥ ६०॥


माथुरी मथुरा माया तथा सुरभिवर्द्धिनी ।

व्यक्ताव्यक्तानेकरूपा सर्वतीर्थास्पदा शिवा ॥ ६१॥


तीर्थरूपा महारूपा तथागस्त्यवधूरपि ।

शिवानी शैवलप्रीता तथा शैवलवासिनी ॥ ६२॥


कुन्तला कुन्तलप्रीता तथा कुन्तलशोभिता ।

महाकचा महाबुद्धिर्महामाया महागदा ॥ ६३॥


महामेघस्वरूपा च तथा कङ्कणमोहिनी ।

देवपूज्या देवरता युवती सर्वमङ्गला ॥ ६४॥


सर्वप्रियङ्करी भोग्या भोगरूपा भगाकृतिः ।

भगप्रीता भगरता भगप्रेमरता सदा ॥ ६५॥


भगसंमर्दनप्रीता भगोपरिनिवेशिता ।

भगदक्षा भगाक्रान्ता भगसौभाग्यवर्द्धिनी ॥ ६६॥


दक्षकन्या महादक्षा सर्वदक्षा प्रचण्डिका ।

दण्डप्रिया दण्डरता दण्डताडनतत्परा ॥ ६७॥


दण्डभीता दण्डगता दण्डसंमर्दने रता ।

सुवेदिदण्डमध्यस्था भूर्भुवःस्वःस्वरूपिणी ॥ ६८॥


आद्या दुर्गा जया सूक्ष्मा सूक्ष्मरूपा जयाकृतिः ।

क्षेमङ्करी महाघूर्णा घूर्णनासा वशङ्करी ॥ ६९॥


विशालावयवा मेघ्या त्रिवलीवलया शुभा ।

मदोन्मत्ता मदरता मत्तासुरविनाशिनी ॥ ७०॥


मधुकैटभसंहन्त्री निशुम्भासुरमर्दिनी ।

चण्डरूपा महाचण्डी चण्डिका चण्डनायिका ॥ ७१॥


चण्डोग्रा चण्डवर्णा प्रचण्डा चण्डावती शिवा ।

नीलाकारा नीलवर्णा नीलेन्दीवरलोचना ॥ ७२॥


खड्गहस्ता च मृद्वङ्गी तथा खर्परधारिणी ।

भीमा च भीमवदना महाभीमा भयानका ॥ ७३॥


कल्याणी मङ्गला शुद्धा तथा परमकौतुका ।

परमेष्ठी पररता परात्परतरा परा ॥ ७४॥


परानन्दस्वरूपा च नित्यानन्दस्वरूपिणी ।

नित्या नित्यप्रिया तन्द्री भवानी भवसुन्दरी ॥ ७५॥


त्रैलोक्यमोहिनी सिद्धा तथा सिद्धजनप्रिया ।

भैरवी भैरवप्रीता तथा भैरवमोहिनी ॥ ७६॥


मातङ्गी कमला लक्ष्मीः षोडशी विषयातुरा ।

विषमग्ना विषरता विषरक्षा जयद्रथा ॥ ७७॥


काकपक्षधरा नित्या सर्वविस्मयकारिणी ।

गदिनी कामिनी खड्गमुण्डमालाविभूषिता ॥ ७८॥


योगीश्वरी योगमाता योगानन्दस्वरूपिणी ।

आनन्दभैरवी नन्दा तथा नन्दजनप्रिया ॥ ७९॥


नलिनी ललना शुभ्रा शुभ्राननविभूषिता ।

ललज्जिह्वा नीलपदा तथा सुमखदक्षिणा ॥ ८०॥


बलिभक्ता बलिरता बलिभोग्या महारता ।

फलभोग्या फलरसा फलदा श्रीफलप्रिया ॥ ८१॥


फलिनी फलसंवज्रा फलाफलनिवारिणी ।

फलप्रीता फलगता फलसंदानसन्धिनी ॥ ८२॥


फलोन्मुखी सर्वसत्त्वा महासत्त्वा च सात्त्विकी ।

सर्वरूपा सर्वरता सर्वसत्त्वनिवासिनी ॥ ८३॥


महारूपा महाभागा महामेघस्वरूपिणी ।

भयनासा गणरता गणप्रीता महागतिः ॥ ८४॥


सद्गतिः सत्कृतिः स्वक्षा शवासनगता शुभा ।

त्रैलोक्यमोहिनी गङ्गा स्वर्गङ्गा स्वर्गवासिनी ॥ ८५॥


महानन्दा सदानन्दा नित्यानित्यस्वरूपिका ।

सत्यगन्धा सत्यगणा सत्यरूपा महाकृतिः ॥ ८६॥


श्मशानभैरवी काली तथा भयविमर्दिनी ।

त्रिपुरा परमेशानी सुन्दरी पुरसुन्दरी ॥ ८७॥


त्रिपुरेशी पञ्चदशी पञ्चमी पुरवासिनी ।

महासप्तदशी षष्ठी सप्तमी चाष्टमी तथा ॥ ८८॥


नवमी दशमी देवप्रिया चैकादशी शिवा ।

द्वादशी परमा दिव्या नीलरूपा त्रयोदशी ॥ ८९॥


चतुर्दशी पौर्णमासी राजराजेश्वरी तथा ।

त्रिपुरा त्रिपुरेशी च तथा त्रिपुरमर्दिनी ॥ ९०॥


सर्वाङ्गसुन्दरी रक्ता रक्तवस्त्रोपवीतिनी ।

चामरी चामरप्रीता चमरासुरमर्दिनी ॥ ९१॥


मनोज्ञा सुन्दरी रम्या हंसी च चारुहासिनी ।

नितम्बिनी नितम्बाढ्या नितम्बगुरुशोभिता ॥ ९२॥


पट्टवस्त्रपरिधाना पट्टवस्त्रधरा शुभा ।

कर्पूरचन्द्रवदना कुङ्कुमद्रवशोभिता ॥ ९३॥


पृथिवी पृथुरूपा सा पार्थिवेन्द्रविनाशिनी ।

रत्नवेदिः सुरेशा च सुरेशी सुरमोहिनी ॥ ९४॥


शिरोमणिर्मणिग्रीवा मणिरत्नविभूषिता ।

उर्वशी शमनी काली महाकालस्वरूपिणी ॥ ९५॥


सर्वरूपा महासत्त्वा रूपान्तरविलासिनी ।

शिवा शैवा च रुद्राणी तथा शिवनिनादिनी ॥ ९६॥


मातङ्गिनी भ्रामरी च तथैवाङ्गनमेखला ।

योगिनी डाकिनी चैव तथा महेश्वरी परा ॥ ९७॥


अलम्बुषा भवानी च महाविद्यौघसंभृता ।

गृध्ररूपा ब्रह्मयोनिर्महानन्दा महोदया ॥ ९८॥


विरूपाक्षा महानादा चण्डरूपा कृताकृतिः ।

वरारोहा महावल्ली महात्रिपुरसुन्दरी ॥ ९९॥


भगात्मिका भगाधाररूपिणी भगमालिनी ।

लिङ्गाभिधायिनी देवी महामाया महास्मृतिः ॥ १००॥


महामेधा महाशान्ता शान्तरूपा वरानना ।

लिङ्गमाला लिङ्गभूषा भगमालाविभूषणा ॥ १०१॥


भगलिङ्गामृतप्रीता भगलिङ्गामृतात्मिका ।

भगलिङ्गार्चनप्रीता भगलिङ्गस्वरूपिणी ॥ १०२॥


स्वयम्भूकुसुमप्रीता स्वयम्भूकुसुमासना ।

स्वयम्भूकुसुमरता लतालिङ्गनतत्परा ॥ १०३॥


सुराशना सुराप्रीता सुरासवविमर्दिता ।

सुरापानमहातीक्ष्णा सर्वागमविनिन्दिता ॥ १०४॥


कुण्डगोलसदाप्रीता गोलपुष्पसदारतिः ।

कुण्डगोलोद्भवप्रीता कुण्डगोलोद्भवात्मिका ॥ १०५॥


स्वयम्भवा शिवा धात्री पावनी लोकपावनी ।

महालक्ष्मीर्महेशानी महाविष्णुप्रभाविनी ॥ १०६॥


विष्णुप्रिया विष्णुरता विष्णुभक्तिपरायणा ।

विष्णोर्वक्षःस्थलस्था च विष्णुरूपा च वैष्णवी ॥ १०७॥


अश्विनी भरणी चैव कृत्तिका रोहिणी तथा ।

धृतिर्मेधा तथा तुष्टिः पुष्टिरूपा चिता चितिः ॥ १०८॥


चितिरूपा चित्स्वरूपा ज्ञानरूपा सनातनी ।

सर्वविज्ञजया गौरी गौरवर्णा शची शिवा ॥ १०९॥


भवरूपा भवपरा भवानी भवमोचिनी ।

पुनर्वसुस्तथा पुष्या तेजस्वी सिन्धुवासिनी ॥ ११०॥


शुक्राशना शुक्रभोगा शुक्रोत्सारणतत्परा ।

शुक्रपूज्या शुक्रवन्द्या शुक्रभोग्या पुलोमजा ॥ १११॥


शुक्रार्च्या शुक्रसंतुष्टा सर्वशुक्रविमुक्तिदा ।

शुक्रमूर्तिः शुक्रदेहा शुक्राङ्गी शुक्रमोहिनी ॥ ११२॥


देवपूज्या देवरता युवती सर्वमङ्गला ।

सर्वप्रियङ्करी भोग्या भोगरूपा भगाकृतिः ॥ ११३॥


भगप्रेता भगरता भगप्रेमपरा तथा ।

भगसंमर्दनप्रीता भगोपरि निवेशिता ॥ ११४॥


भगदक्षा भगाक्रान्ता भगसौभाग्यवर्द्धिनी ।

दक्षकन्या महादक्षा सर्वदक्षा प्रदन्तिका ॥ ११५॥


दण्डप्रिया दण्डरता दण्डताडनतत्परा ।

दण्डभीता दण्डगता दण्डसंमर्दने रता ॥ ११६॥


वेदिमण्डलमध्यस्था भूर्भुवःस्वःस्वरूपिणी ।

आद्या दुर्गा जया सूक्ष्मा सूक्ष्मरूपा जयाकृतिः ॥ ११७॥


क्षेमङ्करी महाघूर्णा घूर्णनासा वशङ्करी ।

विशालावयवा मेध्या त्रिवलीवलया शुभा ॥ ११८॥


मद्योन्मत्ता मद्यरता मत्तासुरविलासिनी ।

मधुकैटभसंहन्त्री निशुम्भासुरमर्दिनी ॥ ११९॥


चण्डरूपा महाचण्डा चण्डिका चण्डनायिका ।

चण्डोग्रा च चतुर्वर्गा तथा चण्डावती शिवा ॥ १२०॥


नीलदेहा नीलवर्णा नीलेन्दीवरलोचना ।

नित्यानित्यप्रिया भद्रा भवानी भवसुन्दरी ॥ १२१॥


भैरवी भैरवप्रीता तथा भैरवमोहिनी ।

मातङ्गी कमला लक्ष्मीः षोडशी भीषणातुरा ॥ १२२॥


विषमग्ना विषरता विषभक्ष्या जया तथा ।

काकपक्षधरा नित्या सर्वविस्मयकारिणी ॥ १२३॥


गदिनी कामिनी खड्गा मुण्डमालाविभूषिता ।

योगेश्वरी योगरता योगानन्दस्वरूपिणी ॥ १२४॥


आनन्दभैरवी नन्दा तथानन्दजनप्रिया ।

नलिनी ललना शुभ्रा शुभाननविराजिता ॥ १२५॥


ललज्जिह्वा नीलपदा तथा संमुखदक्षिणा ।

बलिभक्ता बलिरता बलिभोग्या महारता ॥ १२६॥


फलभोग्या फलरसा फलदात्री फलप्रिया ।

फलिनी फलसंरक्ता फलाफलनिवारिणी ॥ १२७॥


फलप्रीता फलगता फलसन्धानसन्धिनी ।

फलोन्मुखी सर्वसत्त्वा महासत्त्वा च सात्त्विका ॥ १२८॥


सर्वरूपा सर्वरता सर्वसत्त्वनिवासिनी ।

महारूपा महाभागा महामेघस्वरूपिणी ॥ १२९॥


भयनाशा गणरता गणगीता महागतिः ।

सद्गतिः सत्कृतिः साक्षात् सदासनगता शुभा ॥ १३०॥


त्रैलोक्यमोहिनी गङ्गा स्वर्गङ्गा स्वर्गवासिनी ।

महानन्दा सदानन्दा नित्या सत्यस्वरूपिणी ॥ १३१॥


शुक्रस्नाता शुक्रकरी शुक्रसेव्यातिशुक्रिणी ।

महाशुक्रा शुक्ररता शुक्रसृष्टिविधायिनी ॥ १३२॥


सारदा साधकप्राणा साधकप्रेमवर्द्धिनी ।

साधकाभीष्टदा नित्यं साधकप्रेमसेविता ॥ १३३॥


साधकप्रेमसर्वस्वा साधकाभक्तरक्तपा ।

मल्लिका मालती जातिः सप्तवर्णा महाकचा ॥ १३४॥


सर्वमयी सर्वशुभ्रा गाणपत्यप्रदा तथा ।

गगना गगनप्रीता तथा गगनवासिनी ॥ १३५॥


गणनाथप्रिया भव्या भवार्चा सर्वमङ्गला ।

गुह्यकाली भद्रकाली शिवरूपा सतांगतिः ॥ १३६॥


सद्भक्ता सत्परा सेतुः सर्वाङ्गसुन्दरी मघा ।

क्षीणोदरी महावेगा वेगानन्दस्वरूपिणी ॥ १३७॥


रुधिरा रुधिरप्रीता रुधिरानन्दशोभना ।

पञ्चमी पञ्चमप्रीता तथा पञ्चमभूषणा ॥ १३८॥


पञ्चमीजपसम्पन्ना पञ्चमीयजने रता ।

ककारवर्णरूपा च ककाराक्षररूपिणी ॥ १३९॥


मकारपञ्चमप्रीता मकारपञ्चगोचरा ।

ऋवर्णरूपप्रभवा ऋवर्णा सर्वरूपिणी ॥ १४०॥


सर्वाणी सर्वनिलया सर्वसारसमुद्भवा ।

सर्वेश्वरी सर्वसारा सर्वेच्छा सर्वमोहिनी ॥ १४१॥


गणेशजननी दुर्गा महामाया महेश्वरी ।

महेशजननी मोहा विद्या विद्योतनी विभा ॥ १४२॥


स्थिरा च स्थिरचित्ता च सुस्थिरा धर्मरञ्जिनी ।

धर्मरूपा धर्मरता धर्माचरणतत्परा ॥ १४३॥


धर्मानुष्ठानसन्दर्भा सर्वसन्दर्भसुन्दरी ।

स्वधा स्वाहा वषट्कारा श्रौषट् वौषट् स्वधात्मिका ॥ १४४॥


ब्राह्मणी ब्रह्मसंबन्धा ब्रह्मस्थाननिवासिनी ।

पद्मयोनिः पद्मसंस्था चतुर्वर्गफलप्रदा ॥ १४५॥


चतुर्भुजा शिवयुता शिवलिङ्गप्रवेशिनी ।

महाभीमा चारुकेशी गन्धमादनसंस्थिता ॥ १४६॥


गन्धर्वपूजिता गन्धा सुगन्धा सुरपूजिता ।

गन्धर्वनिरता देवी सुरभी सुगन्धा तथा ॥ १४७॥


पद्मगन्धा महागन्धा गन्धामोदितदिङ्मुखा ।

कालदिग्धा कालरता महिषासुरमर्दिनी ॥ १४८॥


विद्या विद्यावती चैव विद्येशा विज्ञसंभवा ।

विद्याप्रदा महावाणी महाभैरवरूपिणी ॥ १४९॥


भैरवप्रेमनिरता महाकालरता शुभा ।

माहेश्वरी गजारूढा गजेन्द्रगमना तथा ॥ १५०॥


यज्ञेन्द्रललना चण्डी गजासनपराश्रया ।

गजेन्द्रमन्दगमना महाविद्या महोज्ज्वला ॥ १५१॥


बगला वाहिनी वृद्धा बाला च बालरूपिणी ।

बालक्रीडारता बाला बलासुरविनाशिनी ॥ १५२॥


बाल्यस्था यौवनस्था च महायौवनसंरता ।

विशिष्टयौवना काली कृष्णदुर्गा सरस्वती ॥ १५३॥


कात्यायनी च चामुण्डा चण्डासुरविघातिनी ।

चण्डमुण्डधरा देवी मधुकैटभनाशिनी ॥ १५४॥


ब्राह्मी माहेश्वरी चैन्द्री वाराही वैष्णवी तथा ।

रुद्रकाली विशालाक्षी भैरवी कालरूपिणी ॥ १५५॥


महामाया महोत्साहा महाचण्डविनाशिनी ।

कुलश्रीः कुलसंकीर्णा कुलगर्भनिवासिनी ॥ १५६॥


कुलाङ्गारा कुलयुता कुलकुन्तलसंयुता ।

कुलदर्भग्रहा चैव कुलगर्तप्रदायिनी ॥ १५७॥


कुलप्रेमयुता साध्वी शिवप्रीतिः शिवाबलिः ।

शिवसक्ता शिवप्राणा महादेवकृतालया ॥ १५८॥


महादेवप्रिया कान्ता महादेवमदातुरा ।

मत्तामत्तजनप्रेमधात्री विभववर्द्धिनी ॥ १५९॥


मदोन्मत्ता महाशुद्धा मत्तप्रेमविभूषिता ।

मत्तप्रमत्तवदना मत्तचुम्बनतत्परा ॥ १६०॥


मत्तक्रीडातुरा भैमी तथा हैमवती मतिः ।

मदातुरा मदगता विपरीतरतातुरा ॥ १६१॥


वित्तप्रदा वित्तरता वित्तवर्धनतत्परा ।

इति ते कथितं सर्वं कालीनामसहस्रकम् ॥ १६२॥


सारात्सारतरं दिव्यं महाविभववर्द्धनम् ।

गाणपत्यप्रदं राज्यप्रदं षट्कर्मसाधकम् ॥ १६३॥


यः पठेत् साधको नित्यं स भवेत् सम्पदां पदम् ।

यः पठेत् पाठयेद्वापि श‍ृणोति श्रावयेदथ ॥ १६४॥


न किञ्चिद् दुर्लभं लोके स्तवस्यास्य प्रसादतः ।

ब्रह्महत्या सुरापानं सुवर्णहरणं तथा ॥ १६५॥


गुरुदाराभिगमनं यच्चान्यद् दुष्कृतं कृतम् ।

सर्वमेतत्पुनात्येव सत्यं सुरगणार्चिते ॥ १६६॥


रजस्वलाभगं दृष्ट्वा पठेत् स्तोत्रमनन्यधीः ।

स शिवः सत्यवादी च भवत्येव न संशयः ॥ १६७॥


परदारयुतो भूत्वा पठेत् स्तोत्रं समाहितः ।

सर्वैश्वर्ययुतो भूत्वा महाराजत्वमाप्नुयात् ॥ १६८॥


परनिन्दां परद्रोहं परहिंसां न कारयेत् ।

शिवभक्ताय शान्ताय प्रियभक्ताय वा पुनः ॥ १६९॥


स्तवं च दर्शयेदेनमन्यथा मृत्युमाप्नुयात् ।

अस्मात् परतरं नास्ति तन्त्रमध्ये सुरेश्वरि ॥ १७०॥


महाकाली महादेवी तथा नीलसरस्वती ।

न भेदः परमेशानि भेदकृन्नरकं व्रजेत् ॥ १७१॥


इदं स्तोत्रं मया दिव्यं तव स्नेहात् प्रकथ्यते ।

उभयोरेवमेकत्वं भेदबुद्ध्या न तां भजेत् ।

स योगी परमेशानि समो मानापमानयोः ॥ १७२॥


॥ इति श्रीबृहन्नीलतन्त्रे भैरवपार्वतीसंवादे

कालीसहस्रनामनिरूपणं द्वाविंशः पटलः ॥ २२॥

पूर्वं हि सूचितं देव कालीनामसहस्रकम् ।

तद्वदस्व महादेव यदि स्नेहोऽस्ति मां प्रति ॥ १॥


श्रीभैरव उवाच ।


तन्त्रेऽस्मिन् परमेशानि कालीनामसहस्रकम् ।

श‍ृणुष्वैकमना देवि भक्तानां प्रीतिवर्द्धनम् ॥ २॥


ॐ अस्याः श्रीकालीदेव्याः मन्त्रसहस्रनामस्तोत्रस्य

महाकालभैरव ऋषिः । अनुष्टुप् छन्दः । श्रीकाली देवता ।

क्रीं बीजम् । हूं शक्तिः । ह्रीं कीलकम् । धर्मार्थकाममोक्षार्थे विनियोगः ॥ 


कालिका कामदा कुल्ला भद्रकाली गणेश्वरी ।

भैरवी भैरवप्रीता भवानी भवमोचिनी ॥ ३॥


कालरात्रिर्महारात्रिर्मोहरात्रिश्च मोहिनी ।

महाकालरता सूक्ष्मा कौलव्रतपरायणा ॥ ४॥


कोमलाङ्गी करालाङ्गी कमनीया वराङ्गना ।

गन्धचन्दनदिग्धाङ्गी सती साध्वी पतिव्रता ॥ ५॥


काकिनी वर्णरूपा च महाकालकुटुम्बिनी ।

कामहन्त्री कामकला कामविज्ञा महोदया ॥ ६॥


कान्तरूपा महालक्ष्मीर्महाकालस्वरूपिणी ।

कुलीना कुलसर्वस्वा कुलवर्त्मप्रदर्शिका ॥ ७॥


कुलरूपा चकोराक्षी श्रीदुर्गा दुर्गनाशिनी ।

कन्या कुमारी गौरी तु कृष्णदेहा महामनाः ॥ ८॥


कृष्णाङ्गी नीलदेहा च पिङ्गकेशी कृशोदरी ।

पिङ्गाक्षी कमलप्रीता काली कालपराक्रमा ॥ ९॥


कलानाथप्रिया देवी कुलकान्ताऽपराजिता ।

उग्रतारा महोग्रा च तथा चैकजटा शिवा ॥ १०॥


नीला घना बलाका च कालदात्री कलात्मिका ।

नारायणप्रिया सूक्ष्मा वरदा भक्तवत्सला ॥ ११॥


वरारोहा महाबाणा किशोरी युवती सती ।

दीर्घाङ्गी दीर्घकेशा च नृमुण्डधारिणी तथा ॥ १२॥


मालिनी नरमुण्डाली शवमुण्डास्थिधारिणी ।

रक्तनेत्रा विशालाक्षी सिन्दूरभूषणा मही ॥ १३॥


घोररात्रिर्महारात्रिर्घोरान्तकविनाशिनी ।

नारसिंही महारौद्री नीलरूपा वृषासना ॥ १४॥


विलोचना विरूपाक्षी रक्तोत्पलविलोचना ।

पूर्णेन्दुवदना भीमा प्रसन्नवदना तथा ॥ १५॥


पद्मनेत्रा विशालाक्षी शरज्ज्योत्स्नासमाकुला ।

प्रफुल्लपुण्डरीकाभलोचना भयनाशिनी ॥ १६॥


अट्टहासा महोच्छ्वासा महाविघ्नविनाशिनी ।

कोटराक्षी कृशग्रीवा कुलतीर्थप्रसाधिनी ॥ १७॥


कुलगर्तप्रसन्नास्या महती कुलभूषिका ।

बहुवाक्यामृतरसा चण्डरूपातिवेगिनी ॥ १८॥


वेगदर्पा विशालैन्द्री प्रचण्डचण्डिका तथा ।

चण्डिका कालवदना सुतीक्ष्णनासिका तथा ॥ १९॥


दीर्घकेशी सुकेशी च कपिलाङ्गी महारुणा ।

प्रेतभूषणसम्प्रीता प्रेतदोर्दण्डघण्टिका ॥ २०॥


शङ्खिनी शङ्खमुद्रा च शङ्खध्वनिनिनादिनी ।

श्मशानवासिनी पूर्णा पूर्णेन्दुवदना शिवा ॥ २१॥


शिवप्रीता शिवरता शिवासनसमाश्रया ।

पुण्यालया महापुण्या पुण्यदा पुण्यवल्लभा ॥ २२॥


नरमुण्डधरा भीमा भीमासुरविनाशिनी ।

दक्षिणा दक्षिणाप्रीता नागयज्ञोपवीतिनी ॥ २३॥


दिगम्बरी महाकाली शान्ता पीनोन्नतस्तनी ।

घोरासना घोररूपा सृक्प्रान्ते रक्तधारिका ॥ २४॥


महाध्वनिः शिवासक्ता महाशब्दा महोदरी ।

कामातुरा कामसक्ता प्रमत्ता शक्तभावना ॥ २५॥


समुद्रनिलया देवी महामत्तजनप्रिया ।

कर्षिता कर्षणप्रीता सर्वाकर्षणकारिणी ॥ २६॥


वाद्यप्रीता महागीतरक्ता प्रेतनिवासिनी ।

नरमुण्डसृजा गीता मालिनी माल्यभूषिता ॥ २७॥


चतुर्भुजा महारौद्री दशहस्ता प्रियातुरा ।

जगन्माता जगद्धात्री जगती मुक्तिदा परा ॥ २८॥


जगद्धात्री जगत्त्रात्री जगदानन्दकारिणी ।

जगज्जीवमयी हैमवती माया महाकचा ॥ २९॥


नागाङ्गी संहृताङ्गी च नागशय्यासमागता ।

कालरात्रिर्दारुणा च चन्द्रसूर्यप्रतापिनी ॥ ३०॥


नागेन्द्रनन्दिनी देवकन्या च श्रीमनोरमा ।

विद्याधरी वेदविद्या यक्षिणी शिवमोहिनी ॥ ३१॥


राक्षसी डाकिनी देवमयी सर्वजगज्जया ।

श्रुतिरूपा तथाग्नेयी महामुक्तिर्जनेश्वरी ॥ ३२॥


पतिव्रता पतिरता पतिभक्तिपरायणा ।

सिद्धिदा सिद्धिसंदात्री तथा सिद्धजनप्रिया ॥ ३३॥


कर्त्रिहस्ता शिवारूढा शिवरूपा शवासना ।

तमिस्रा तामसी विज्ञा महामेघस्वरूपिणी ॥ ३४॥


चारुचित्रा चारुवर्णा चारुकेशसमाकुला ।

चार्वङ्गी चञ्चला लोला चीनाचारपरायणा ॥ ३५॥


चीनाचारपरा लज्जावती जीवप्रदाऽनघा ।

सरस्वती तथा लक्ष्मीर्महानीलसरस्वती ॥ ३६॥


गरिष्ठा धर्मनिरता धर्माधर्मविनाशिनी ।

विशिष्टा महती मान्या तथा सौम्यजनप्रिया ॥ ३७॥


भयदात्री भयरता भयानकजनप्रिया ।

वाक्यरूपा छिन्नमस्ता छिन्नासुरप्रिया सदा ॥ ३८॥


ऋग्वेदरूपा सावित्री रागयुक्ता रजस्वला ।

रजःप्रीता रजोरक्ता रजःसंसर्गवर्द्धिनी ॥ ३९॥


रजःप्लुता रजःस्फीता रजःकुन्तलशोभिता ।

कुण्डली कुण्डलप्रीता तथा कुण्डलशोभिता ॥ ४०॥


रेवती रेवतप्रीता रेवा चैरावती शुभा ।

शक्तिनी चक्रिणी पद्मा महापद्मनिवासिनी ॥ ४१॥


पद्मालया महापद्मा पद्मिनी पद्मवल्लभा ।

पद्मप्रिया पद्मरता महापद्मसुशोभिता ॥ ४२॥


शूलहस्ता शूलरता शूलिनी शूलसङ्गिका ।

पिनाकधारिणी वीणा तथा वीणावती मघा ॥ ४३॥


रोहिणी बहुलप्रीता तथा वाहनवर्द्धिता ।

रणप्रीता रणरता रणासुरविनाशिनी ॥ ४४॥


रणाग्रवर्तिनी राणा रणाग्रा रणपण्डिता ।

जटायुक्ता जटापिङ्गा वज्रिणी शूलिनी तथा ॥ ४५॥


रतिप्रिया रतिरता रतिभक्ता रतातुरा ।

रतिभीता रतिगता महिषासुरनाशिनी ॥ ४६॥


रक्तपा रक्तसम्प्रीता रक्ताख्या रक्तशोभिता ।

रक्तरूपा रक्तगता रक्तखर्परधारिणी ॥ ४७॥


गलच्छोणितमुण्डाली कण्ठमालाविभूषिता ।

वृषासना वृषरता वृषासनकृताश्रया ॥ ४८॥


व्याघ्रचर्मावृता रौद्री व्याघ्रचर्मावली तथा ।

कामाङ्गी परमा प्रीता परासुरनिवासिनी ॥ ४९॥


तरुणा तरुणप्राणा तथा तरुणमर्दिनी ।

तरुणप्रेमदा वृद्धा तथा वृद्धप्रिया सती ॥ ५०॥


स्वप्नावती स्वप्नरता नारसिंही महालया ।

अमोघा रुन्धती रम्या तीक्ष्णा भोगवती सदा ॥ ५१॥


मन्दाकिनी मन्दरता महानन्दा वरप्रदा ।

मानदा मानिनी मान्या माननीया मदातुरा ॥ ५२॥


मदिरा मदिरोन्मादा मदिराक्षी मदालया ।

सुदीर्घा मध्यमा नन्दा विनतासुरनिर्गता ॥ ५३॥


जयप्रदा जयरता दुर्जयासुरनाशिनी ।

दुष्टदैत्यनिहन्त्री च दुष्टासुरविनाशिनी ॥ ५४॥


सुखदा मोक्षदा मोक्षा महामोक्षप्रदायिनी ।

कीर्तिर्यशस्विनी भूषा भूष्या भूतपतिप्रिया ॥ ५५॥


गुणातीता गुणप्रीता गुणरक्ता गुणात्मिका ।

सगुणा निर्गुणा सीता निष्ठा काष्ठा प्रतिष्ठिता ॥ ५६॥


धनिष्ठा धनदा धन्या वसुदा सुप्रकाशिनी ।

गुर्वी गुरुतरा धौम्या धौम्यासुरविनाशिनी ॥ ५७॥


निष्कामा धनदा कामा सकामा कामजीवना ।

चिन्तामणिः कल्पलता तथा शङ्करवाहिनी ॥ ५८॥


शङ्करी शङ्कररता तथा शङ्करमोहिनी ।

भवानी भवदा भव्या भवप्रीता भवालया ॥ ५९॥


महादेवप्रिया रम्या रमणी कामसुन्दरी ।

कदलीस्तम्भसंरामा निर्मलासनवासिनी ॥ ६०॥


माथुरी मथुरा माया तथा सुरभिवर्द्धिनी ।

व्यक्ताव्यक्तानेकरूपा सर्वतीर्थास्पदा शिवा ॥ ६१॥


तीर्थरूपा महारूपा तथागस्त्यवधूरपि ।

शिवानी शैवलप्रीता तथा शैवलवासिनी ॥ ६२॥


कुन्तला कुन्तलप्रीता तथा कुन्तलशोभिता ।

महाकचा महाबुद्धिर्महामाया महागदा ॥ ६३॥


महामेघस्वरूपा च तथा कङ्कणमोहिनी ।

देवपूज्या देवरता युवती सर्वमङ्गला ॥ ६४॥


सर्वप्रियङ्करी भोग्या भोगरूपा भगाकृतिः ।

भगप्रीता भगरता भगप्रेमरता सदा ॥ ६५॥


भगसंमर्दनप्रीता भगोपरिनिवेशिता ।

भगदक्षा भगाक्रान्ता भगसौभाग्यवर्द्धिनी ॥ ६६॥


दक्षकन्या महादक्षा सर्वदक्षा प्रचण्डिका ।

दण्डप्रिया दण्डरता दण्डताडनतत्परा ॥ ६७॥


दण्डभीता दण्डगता दण्डसंमर्दने रता ।

सुवेदिदण्डमध्यस्था भूर्भुवःस्वःस्वरूपिणी ॥ ६८॥


आद्या दुर्गा जया सूक्ष्मा सूक्ष्मरूपा जयाकृतिः ।

क्षेमङ्करी महाघूर्णा घूर्णनासा वशङ्करी ॥ ६९॥


विशालावयवा मेघ्या त्रिवलीवलया शुभा ।

मदोन्मत्ता मदरता मत्तासुरविनाशिनी ॥ ७०॥


मधुकैटभसंहन्त्री निशुम्भासुरमर्दिनी ।

चण्डरूपा महाचण्डी चण्डिका चण्डनायिका ॥ ७१॥


चण्डोग्रा चण्डवर्णा प्रचण्डा चण्डावती शिवा ।

नीलाकारा नीलवर्णा नीलेन्दीवरलोचना ॥ ७२॥


खड्गहस्ता च मृद्वङ्गी तथा खर्परधारिणी ।

भीमा च भीमवदना महाभीमा भयानका ॥ ७३॥


कल्याणी मङ्गला शुद्धा तथा परमकौतुका ।

परमेष्ठी पररता परात्परतरा परा ॥ ७४॥


परानन्दस्वरूपा च नित्यानन्दस्वरूपिणी ।

नित्या नित्यप्रिया तन्द्री भवानी भवसुन्दरी ॥ ७५॥


त्रैलोक्यमोहिनी सिद्धा तथा सिद्धजनप्रिया ।

भैरवी भैरवप्रीता तथा भैरवमोहिनी ॥ ७६॥


मातङ्गी कमला लक्ष्मीः षोडशी विषयातुरा ।

विषमग्ना विषरता विषरक्षा जयद्रथा ॥ ७७॥


काकपक्षधरा नित्या सर्वविस्मयकारिणी ।

गदिनी कामिनी खड्गमुण्डमालाविभूषिता ॥ ७८॥


योगीश्वरी योगमाता योगानन्दस्वरूपिणी ।

आनन्दभैरवी नन्दा तथा नन्दजनप्रिया ॥ ७९॥


नलिनी ललना शुभ्रा शुभ्राननविभूषिता ।

ललज्जिह्वा नीलपदा तथा सुमखदक्षिणा ॥ ८०॥


बलिभक्ता बलिरता बलिभोग्या महारता ।

फलभोग्या फलरसा फलदा श्रीफलप्रिया ॥ ८१॥


फलिनी फलसंवज्रा फलाफलनिवारिणी ।

फलप्रीता फलगता फलसंदानसन्धिनी ॥ ८२॥


फलोन्मुखी सर्वसत्त्वा महासत्त्वा च सात्त्विकी ।

सर्वरूपा सर्वरता सर्वसत्त्वनिवासिनी ॥ ८३॥


महारूपा महाभागा महामेघस्वरूपिणी ।

भयनासा गणरता गणप्रीता महागतिः ॥ ८४॥


सद्गतिः सत्कृतिः स्वक्षा शवासनगता शुभा ।

त्रैलोक्यमोहिनी गङ्गा स्वर्गङ्गा स्वर्गवासिनी ॥ ८५॥


महानन्दा सदानन्दा नित्यानित्यस्वरूपिका ।

सत्यगन्धा सत्यगणा सत्यरूपा महाकृतिः ॥ ८६॥


श्मशानभैरवी काली तथा भयविमर्दिनी ।

त्रिपुरा परमेशानी सुन्दरी पुरसुन्दरी ॥ ८७॥


त्रिपुरेशी पञ्चदशी पञ्चमी पुरवासिनी ।

महासप्तदशी षष्ठी सप्तमी चाष्टमी तथा ॥ ८८॥


नवमी दशमी देवप्रिया चैकादशी शिवा ।

द्वादशी परमा दिव्या नीलरूपा त्रयोदशी ॥ ८९॥


चतुर्दशी पौर्णमासी राजराजेश्वरी तथा ।

त्रिपुरा त्रिपुरेशी च तथा त्रिपुरमर्दिनी ॥ ९०॥


सर्वाङ्गसुन्दरी रक्ता रक्तवस्त्रोपवीतिनी ।

चामरी चामरप्रीता चमरासुरमर्दिनी ॥ ९१॥


मनोज्ञा सुन्दरी रम्या हंसी च चारुहासिनी ।

नितम्बिनी नितम्बाढ्या नितम्बगुरुशोभिता ॥ ९२॥


पट्टवस्त्रपरिधाना पट्टवस्त्रधरा शुभा ।

कर्पूरचन्द्रवदना कुङ्कुमद्रवशोभिता ॥ ९३॥


पृथिवी पृथुरूपा सा पार्थिवेन्द्रविनाशिनी ।

रत्नवेदिः सुरेशा च सुरेशी सुरमोहिनी ॥ ९४॥


शिरोमणिर्मणिग्रीवा मणिरत्नविभूषिता ।

उर्वशी शमनी काली महाकालस्वरूपिणी ॥ ९५॥


सर्वरूपा महासत्त्वा रूपान्तरविलासिनी ।

शिवा शैवा च रुद्राणी तथा शिवनिनादिनी ॥ ९६॥


मातङ्गिनी भ्रामरी च तथैवाङ्गनमेखला ।

योगिनी डाकिनी चैव तथा महेश्वरी परा ॥ ९७॥


अलम्बुषा भवानी च महाविद्यौघसंभृता ।

गृध्ररूपा ब्रह्मयोनिर्महानन्दा महोदया ॥ ९८॥


विरूपाक्षा महानादा चण्डरूपा कृताकृतिः ।

वरारोहा महावल्ली महात्रिपुरसुन्दरी ॥ ९९॥


भगात्मिका भगाधाररूपिणी भगमालिनी ।

लिङ्गाभिधायिनी देवी महामाया महास्मृतिः ॥ १००॥


महामेधा महाशान्ता शान्तरूपा वरानना ।

लिङ्गमाला लिङ्गभूषा भगमालाविभूषणा ॥ १०१॥


भगलिङ्गामृतप्रीता भगलिङ्गामृतात्मिका ।

भगलिङ्गार्चनप्रीता भगलिङ्गस्वरूपिणी ॥ १०२॥


स्वयम्भूकुसुमप्रीता स्वयम्भूकुसुमासना ।

स्वयम्भूकुसुमरता लतालिङ्गनतत्परा ॥ १०३॥


सुराशना सुराप्रीता सुरासवविमर्दिता ।

सुरापानमहातीक्ष्णा सर्वागमविनिन्दिता ॥ १०४॥


कुण्डगोलसदाप्रीता गोलपुष्पसदारतिः ।

कुण्डगोलोद्भवप्रीता कुण्डगोलोद्भवात्मिका ॥ १०५॥


स्वयम्भवा शिवा धात्री पावनी लोकपावनी ।

महालक्ष्मीर्महेशानी महाविष्णुप्रभाविनी ॥ १०६॥


विष्णुप्रिया विष्णुरता विष्णुभक्तिपरायणा ।

विष्णोर्वक्षःस्थलस्था च विष्णुरूपा च वैष्णवी ॥ १०७॥


अश्विनी भरणी चैव कृत्तिका रोहिणी तथा ।

धृतिर्मेधा तथा तुष्टिः पुष्टिरूपा चिता चितिः ॥ १०८॥


चितिरूपा चित्स्वरूपा ज्ञानरूपा सनातनी ।

सर्वविज्ञजया गौरी गौरवर्णा शची शिवा ॥ १०९॥


भवरूपा भवपरा भवानी भवमोचिनी ।

पुनर्वसुस्तथा पुष्या तेजस्वी सिन्धुवासिनी ॥ ११०॥


शुक्राशना शुक्रभोगा शुक्रोत्सारणतत्परा ।

शुक्रपूज्या शुक्रवन्द्या शुक्रभोग्या पुलोमजा ॥ १११॥


शुक्रार्च्या शुक्रसंतुष्टा सर्वशुक्रविमुक्तिदा ।

शुक्रमूर्तिः शुक्रदेहा शुक्राङ्गी शुक्रमोहिनी ॥ ११२॥


देवपूज्या देवरता युवती सर्वमङ्गला ।

सर्वप्रियङ्करी भोग्या भोगरूपा भगाकृतिः ॥ ११३॥


भगप्रेता भगरता भगप्रेमपरा तथा ।

भगसंमर्दनप्रीता भगोपरि निवेशिता ॥ ११४॥


भगदक्षा भगाक्रान्ता भगसौभाग्यवर्द्धिनी ।

दक्षकन्या महादक्षा सर्वदक्षा प्रदन्तिका ॥ ११५॥


दण्डप्रिया दण्डरता दण्डताडनतत्परा ।

दण्डभीता दण्डगता दण्डसंमर्दने रता ॥ ११६॥


वेदिमण्डलमध्यस्था भूर्भुवःस्वःस्वरूपिणी ।

आद्या दुर्गा जया सूक्ष्मा सूक्ष्मरूपा जयाकृतिः ॥ ११७॥


क्षेमङ्करी महाघूर्णा घूर्णनासा वशङ्करी ।

विशालावयवा मेध्या त्रिवलीवलया शुभा ॥ ११८॥


मद्योन्मत्ता मद्यरता मत्तासुरविलासिनी ।

मधुकैटभसंहन्त्री निशुम्भासुरमर्दिनी ॥ ११९॥


चण्डरूपा महाचण्डा चण्डिका चण्डनायिका ।

चण्डोग्रा च चतुर्वर्गा तथा चण्डावती शिवा ॥ १२०॥


नीलदेहा नीलवर्णा नीलेन्दीवरलोचना ।

नित्यानित्यप्रिया भद्रा भवानी भवसुन्दरी ॥ १२१॥


भैरवी भैरवप्रीता तथा भैरवमोहिनी ।

मातङ्गी कमला लक्ष्मीः षोडशी भीषणातुरा ॥ १२२॥


विषमग्ना विषरता विषभक्ष्या जया तथा ।

काकपक्षधरा नित्या सर्वविस्मयकारिणी ॥ १२३॥


गदिनी कामिनी खड्गा मुण्डमालाविभूषिता ।

योगेश्वरी योगरता योगानन्दस्वरूपिणी ॥ १२४॥


आनन्दभैरवी नन्दा तथानन्दजनप्रिया ।

नलिनी ललना शुभ्रा शुभाननविराजिता ॥ १२५॥


ललज्जिह्वा नीलपदा तथा संमुखदक्षिणा ।

बलिभक्ता बलिरता बलिभोग्या महारता ॥ १२६॥


फलभोग्या फलरसा फलदात्री फलप्रिया ।

फलिनी फलसंरक्ता फलाफलनिवारिणी ॥ १२७॥


फलप्रीता फलगता फलसन्धानसन्धिनी ।

फलोन्मुखी सर्वसत्त्वा महासत्त्वा च सात्त्विका ॥ १२८॥


सर्वरूपा सर्वरता सर्वसत्त्वनिवासिनी ।

महारूपा महाभागा महामेघस्वरूपिणी ॥ १२९॥


भयनाशा गणरता गणगीता महागतिः ।

सद्गतिः सत्कृतिः साक्षात् सदासनगता शुभा ॥ १३०॥


त्रैलोक्यमोहिनी गङ्गा स्वर्गङ्गा स्वर्गवासिनी ।

महानन्दा सदानन्दा नित्या सत्यस्वरूपिणी ॥ १३१॥


शुक्रस्नाता शुक्रकरी शुक्रसेव्यातिशुक्रिणी ।

महाशुक्रा शुक्ररता शुक्रसृष्टिविधायिनी ॥ १३२॥


सारदा साधकप्राणा साधकप्रेमवर्द्धिनी ।

साधकाभीष्टदा नित्यं साधकप्रेमसेविता ॥ १३३॥


साधकप्रेमसर्वस्वा साधकाभक्तरक्तपा ।

मल्लिका मालती जातिः सप्तवर्णा महाकचा ॥ १३४॥


सर्वमयी सर्वशुभ्रा गाणपत्यप्रदा तथा ।

गगना गगनप्रीता तथा गगनवासिनी ॥ १३५॥


गणनाथप्रिया भव्या भवार्चा सर्वमङ्गला ।

गुह्यकाली भद्रकाली शिवरूपा सतांगतिः ॥ १३६॥


सद्भक्ता सत्परा सेतुः सर्वाङ्गसुन्दरी मघा ।

क्षीणोदरी महावेगा वेगानन्दस्वरूपिणी ॥ १३७॥


रुधिरा रुधिरप्रीता रुधिरानन्दशोभना ।

पञ्चमी पञ्चमप्रीता तथा पञ्चमभूषणा ॥ १३८॥


पञ्चमीजपसम्पन्ना पञ्चमीयजने रता ।

ककारवर्णरूपा च ककाराक्षररूपिणी ॥ १३९॥


मकारपञ्चमप्रीता मकारपञ्चगोचरा ।

ऋवर्णरूपप्रभवा ऋवर्णा सर्वरूपिणी ॥ १४०॥


सर्वाणी सर्वनिलया सर्वसारसमुद्भवा ।

सर्वेश्वरी सर्वसारा सर्वेच्छा सर्वमोहिनी ॥ १४१॥


गणेशजननी दुर्गा महामाया महेश्वरी ।

महेशजननी मोहा विद्या विद्योतनी विभा ॥ १४२॥


स्थिरा च स्थिरचित्ता च सुस्थिरा धर्मरञ्जिनी ।

धर्मरूपा धर्मरता धर्माचरणतत्परा ॥ १४३॥


धर्मानुष्ठानसन्दर्भा सर्वसन्दर्भसुन्दरी ।

स्वधा स्वाहा वषट्कारा श्रौषट् वौषट् स्वधात्मिका ॥ १४४॥


ब्राह्मणी ब्रह्मसंबन्धा ब्रह्मस्थाननिवासिनी ।

पद्मयोनिः पद्मसंस्था चतुर्वर्गफलप्रदा ॥ १४५॥


चतुर्भुजा शिवयुता शिवलिङ्गप्रवेशिनी ।

महाभीमा चारुकेशी गन्धमादनसंस्थिता ॥ १४६॥


गन्धर्वपूजिता गन्धा सुगन्धा सुरपूजिता ।

गन्धर्वनिरता देवी सुरभी सुगन्धा तथा ॥ १४७॥


पद्मगन्धा महागन्धा गन्धामोदितदिङ्मुखा ।

कालदिग्धा कालरता महिषासुरमर्दिनी ॥ १४८॥


विद्या विद्यावती चैव विद्येशा विज्ञसंभवा ।

विद्याप्रदा महावाणी महाभैरवरूपिणी ॥ १४९॥


भैरवप्रेमनिरता महाकालरता शुभा ।

माहेश्वरी गजारूढा गजेन्द्रगमना तथा ॥ १५०॥


यज्ञेन्द्रललना चण्डी गजासनपराश्रया ।

गजेन्द्रमन्दगमना महाविद्या महोज्ज्वला ॥ १५१॥


बगला वाहिनी वृद्धा बाला च बालरूपिणी ।

बालक्रीडारता बाला बलासुरविनाशिनी ॥ १५२॥


बाल्यस्था यौवनस्था च महायौवनसंरता ।

विशिष्टयौवना काली कृष्णदुर्गा सरस्वती ॥ १५३॥


कात्यायनी च चामुण्डा चण्डासुरविघातिनी ।

चण्डमुण्डधरा देवी मधुकैटभनाशिनी ॥ १५४॥


ब्राह्मी माहेश्वरी चैन्द्री वाराही वैष्णवी तथा ।

रुद्रकाली विशालाक्षी भैरवी कालरूपिणी ॥ १५५॥


महामाया महोत्साहा महाचण्डविनाशिनी ।

कुलश्रीः कुलसंकीर्णा कुलगर्भनिवासिनी ॥ १५६॥


कुलाङ्गारा कुलयुता कुलकुन्तलसंयुता ।

कुलदर्भग्रहा चैव कुलगर्तप्रदायिनी ॥ १५७॥


कुलप्रेमयुता साध्वी शिवप्रीतिः शिवाबलिः ।

शिवसक्ता शिवप्राणा महादेवकृतालया ॥ १५८॥


महादेवप्रिया कान्ता महादेवमदातुरा ।

मत्तामत्तजनप्रेमधात्री विभववर्द्धिनी ॥ १५९॥


मदोन्मत्ता महाशुद्धा मत्तप्रेमविभूषिता ।

मत्तप्रमत्तवदना मत्तचुम्बनतत्परा ॥ १६०॥


मत्तक्रीडातुरा भैमी तथा हैमवती मतिः ।

मदातुरा मदगता विपरीतरतातुरा ॥ १६१॥


वित्तप्रदा वित्तरता वित्तवर्धनतत्परा ।

इति ते कथितं सर्वं कालीनामसहस्रकम् ॥ १६२॥


सारात्सारतरं दिव्यं महाविभववर्द्धनम् ।

गाणपत्यप्रदं राज्यप्रदं षट्कर्मसाधकम् ॥ १६३॥


यः पठेत् साधको नित्यं स भवेत् सम्पदां पदम् ।

यः पठेत् पाठयेद्वापि श‍ृणोति श्रावयेदथ ॥ १६४॥


न किञ्चिद् दुर्लभं लोके स्तवस्यास्य प्रसादतः ।

ब्रह्महत्या सुरापानं सुवर्णहरणं तथा ॥ १६५॥


गुरुदाराभिगमनं यच्चान्यद् दुष्कृतं कृतम् ।

सर्वमेतत्पुनात्येव सत्यं सुरगणार्चिते ॥ १६६॥


रजस्वलाभगं दृष्ट्वा पठेत् स्तोत्रमनन्यधीः ।

स शिवः सत्यवादी च भवत्येव न संशयः ॥ १६७॥


परदारयुतो भूत्वा पठेत् स्तोत्रं समाहितः ।

सर्वैश्वर्ययुतो भूत्वा महाराजत्वमाप्नुयात् ॥ १६८॥


परनिन्दां परद्रोहं परहिंसां न कारयेत् ।

शिवभक्ताय शान्ताय प्रियभक्ताय वा पुनः ॥ १६९॥


स्तवं च दर्शयेदेनमन्यथा मृत्युमाप्नुयात् ।

अस्मात् परतरं नास्ति तन्त्रमध्ये सुरेश्वरि ॥ १७०॥


महाकाली महादेवी तथा नीलसरस्वती ।

न भेदः परमेशानि भेदकृन्नरकं व्रजेत् ॥ १७१॥


इदं स्तोत्रं मया दिव्यं तव स्नेहात् प्रकथ्यते ।

उभयोरेवमेकत्वं भेदबुद्ध्या न तां भजेत् ।

स योगी परमेशानि समो मानापमानयोः ॥ १७२॥


॥ इति श्रीबृहन्नीलतन्त्रे भैरवपार्वतीसंवादे

कालीसहस्रनामनिरूपणं द्वाविंशः पटलः ॥ २२॥

बुधवार, 7 फ़रवरी 2024

मंगलाचरण और जयघोष

 पूजा के बाद प्रतिदिन करें 


ये मंगलाचरण और जयघोष


अपने घर में सत्संग कीर्तन के लिए यह मंगलाचरण बहुत सुंदर भाव प्रकट करता है, साथ ही सरल भी है | हम सब को ये उद्घोष करना चाहिए और बच्चों को याद भी कराना हैं।


दुर्गति नाशिनी दुर्गा जय जय,

काल विनाशिनी काली जय जय,

उमा, रमा, ब्रह्माणी जय जय,

राधा, सीता रुक्मणी जय जय,

सांब सदाशिव, सांब सदाशिव,

सांब सदाशिव, सांब सदाशिव,

हर हर शंकर, दुखहर, सुखकर,

अघ-तमहर हर हर हर शंकर,

हरे राम हरे राम राम राम हरे हरे,

हरे कृष्ण हरे कृष्ण कृष्ण कृष्ण हरे हरे,

जय जय दुर्गा, जय माँ तारा,

जय गणेश जय शुभ आगारा,

जयति सदाशिव जानकी राम,

गौरी शंकर सीता राम,

जय रघुनन्दन जय सिया राम,

व्रज गोपी प्रिय राधे श्याम,

रघुपति राघव राजा राम,

पतित-पावन सीता राम।।


धर्म की जय हो 

अधर्म का नाश हो 

प्राणियों में सद्भावना हो 

विश्व का कल्याण हो 

गौ माता की जय हो 

भारत अखंड हो 


हर हर हर महादेव 🚩

मंगलवार, 12 दिसंबर 2023

वत्स गोत्र का इतिहास और कुलदेवी

 

वत्स/वात्स्यायन गोत्र

देखिये कितनी वैज्ञानिक और सुगठित है गोत्र परंपरा।

"भ्रिगुं, पुलत्स्यं, पुलहं, क्रतुअंगिरिसं तथा
मरीचिं, दक्षमत्रिंच, वशिष्ठं चैव मानसान्”

                                   (विष्णु पुराण 5/7)

भ्रिगु, पुलत्स्य, पुलह, क्रतु, अंगिरा, मरीचि, दक्ष, अत्रि तथा वशिष्ठ – इन नौ मानस पुत्रों को ब्रह्मा ने प्रजा उत्पत्ति का कार्य भार सौंपा | कालान्तर में इनकी संख्या बढ़कर 26 तक हो गई और इसके बाद इनकी संख्या 56 हो गई। इन्हीं ऋषियों के नाम से गोत्र का प्रचलन हुआ और इनके वंशज अपने गोत्र ऋषि से संबद्ध हो गए।

हरेक गोत्र में प्रवर, गण और उनके वंशज (ब्राह्मण) हुए। कुछ गोत्रों में सुयोग्य गोत्रानुयायी ऋषियों को भी गोत्र वर्धन का अधिकार दिया गया|

इस क्रम में आज वत्स गोत्र की बात करते हैं।

भगवान ब्रह्मा जी के पुत्र भृगु कुल में उत्पन्न हुए ऋषि हैं ऋषि वत्स/ वात्स्यायन जिन्हें वच्छ बत्स (वछलश) भी कहा जाता है।

महर्षि भृगु ऋग्वेद काल के भार्गव कुल प्रवर्तक महाऋषि हैं। भगवान ब्रह्मा ने सृष्टि के सृजन एवं विकास की आकांक्षा से नौ मानस पुत्रों को अपने शरीर से उत्पन्न किया जिनमें से एक महाऋषि भृगु भी थे। महाऋषि भृगु को ब्रह्मा द्वारा किये गये यज्ञ की अग्नि से उत्पन्न माना जाता है। भगवान वरूण ने महाऋषि भृगु को दत्तक पुत्र बनाया। अतएव इनका नाम भृगुवारणी भी कहा जाता है। महाऋषि भृगु की ही सन्तानें भार्गव भी कहलाई हैं।

च्यवन ऋषि ने भार्गव वंश की सर्वाधिक वृद्धि की।

महाऋषि भृगु के ऋषि च्यवन/च्यवान और ऋषि च्यवन/च्यवान के ऋषि आप्नुवान और ऋषि आप्नुवान के ऋषि और्व और ऋषि और्व के ऋषि ऋचिक और ऋषि ऋचिक के ऋषि जमदग्नि और ऋषि जमदग्नि के ऋषि परशुराम हुए हैं।

इसी वंश परंपरा का अभिन्न भाग है, ऋषि च्यवन/च्यवान और महाराजा शर्याति पुत्री सुकन्या के पुत्र महाऋषि दधीचि की दो भार्या हैं। एक का नाम सरस्वती और दूसरी का नाम अक्षमाला है। महाऋषि दधीचि और सरस्वती से उत्पन्न पुत्र का नाम सारस्वत हुआ। वहीं महाऋषि दधीचि और अक्षमाला से उत्पन्न पुत्र का नाम ऋषि वत्स हुआ। युगोपरांत कलयुग में वत्स वंश सम्भूत ऋषियों ने वात्स्यायन उपाधि भी स्वीकार करी।
वत्स ऋषि के पुत्र माधवानंद के द्वारा वत्स गोत्र का विस्तार किया गया।
वत्स गोत्री किसी और ब्राह्मण की पंक्ति में बैठकर भोजन नही करते थे, अपना भोजन स्वयं बनाते थे/स्वयं पाकी थे।
दान नही लेते थे, याचना नही करते थे।


मूल ऋषि भृगु
पांच प्रवर है-भार्गव, च्यवन, अप्रमाण, औरव, जमदग्नि
गण-भृगु
वेद-सामवेद
उपवेद-गंधर्व
सूत्र-गोविल्
शाखा-कौथुमी
शिखा और पाद-वाम है
प्रथम गोत्र कुल माधवानंद-तारिणी देवी
द्वितीय च्यवन -सिद्धादेवी
कुलदेवता-महादेव
उपास्य-विष्णु


मुख्य रूप से कुलदेवी सिद्धादेवी हैं इसलिए इन्हें ही माना जाता है।


ऐतरेय ब्राह्मण, अष्टाध्यायी में महर्षि पाणिनी द्वारा वत्स गोत्र का महात्म्य बताया गया है जिससे वत्स गोत्र का प्रमाण मिलता है।

ब्राह्मण कार्य छोड़कर जिन्होंने हल चलाने/खेती करने का निर्णय लिया वे भूमिहार कहलाये इस क्रम में ऋषि आश्रम से जुड़े अन्य वर्णों के लोग भी वत्स गोत्र के धारक हुए।

इनका प्रभाव जम्मू, पंजाब, हरियाणा, उत्तरप्रदेश, आसाम , नेपाल, महाराष्ट्र आदि क्षेत्रों में देखा गया।

वत्स गोत्र की उपाधियाँ/सरनेम-
तिवारी
चतुर्वेदी
पाण्डेय्
भागवत
भैरव
गार्गेकर
मलसे
नागेश
सोमानी
गादे
भट्ट
गोरे
हरे
जोशी
काले
सखदेव
दबोलकर
दांगर
होले
काकेतकर
शिनाय
थथेरी
दाहिल
दहल
कुँवर
खराल
कामत
गोवित्रकर
राय/बगोचिया
राणा
चौहान

बहुत से सरनेम मुझे पता नही है अगर उपाधि/सरनेम छूट गया है तो बताएं, मैं ब्लॉग में पूरी डिटेल्स डालने का प्रयास करूँगी।
आपको अगर वत्सगोत्र के विषय मे कोई जानकारी हो तो बताएं ताकि वत्स गोत्र की पूरी और सटीक जानकारी लोगों तक पहुंच सके।

इसके अलावा वैश्य समाज के 18 गोत्र पर भी मैं जल्दी ही ब्लॉग में शामिल करने का प्रयास करूँगी।

रविवार, 26 नवंबर 2023

काशी के शिवलिंग

 

काशी में इतने सारे शिवलिंग क्यों और कैसे हैं?
ग्यारह हजार शब्दमणियों से सुसज्जित इस लेख में काशी विश्वनाथ के 11000 स्वयंभू शिवलिंगों एवं शिव मंदिर में से १००८ खास शिवालय के नाम, स्थान के बारे में बताया जा रहा है।
बनारस विश्वनाथ की नगरी है। काशी शिवभक्त देवी-देवताओं और शिव साधक साधु-संतों की तपस्या स्थली है। यहां जिसने भी शिवसाधना की उन्हीं को भगवान भोलेनाथ ने दर्शन दिये और वे वहीं स्थापित हो गया।
काशी में ज्यादातर शिवलिंग स्वयंभू है। इनका उल्लेख लिंग पुराण, ब्रह्मवैवर्त पुराण तथा स्कंदपुराण में मिलता है।


 उनकी सूची निम्नलिखित है-
सिद्धेश्वर-हिरण्यकशिपु मंदिर के पश्चिम में पड़ता था और वह सर्वसिद्धिप्रदायक माना जाता था।
वृषभेश्वर-इस लिंग की स्थिति सिद्धेश्वर के समीप पूर्वाभिमुख तथा गोप्रेक्ष के दक्षिण-पश्चिम में थी।
दधीचेश्वर-गोप्रेक्ष के दक्षिण में सर्वकामफलद यह लिंग था। अत्रीश्वर-अत्रि द्वारा स्थापित यह लिंग दधीचेश्वर के पास दक्षिण में पड़ता था।
-मधुकैटभेश्वर-मधु तथा कैटभ द्वारा संस्थापित, अत्रीश्वर के दक्षिण में मधु का पश्चिमाभिमुख और केटभ का पश्चिमाभिमुख शिवलिंग था।
बालकेश्वर–गोप्रेक्ष के पूर्व में स्थित थ।
विवरेश्वर-बालकेश्वर के समीप। इसके दर्शन से ज्वर का तुरन्त नाश होता था।
देवेश्वर-विज्वरेश्वर के पूर्व में स्थित शिवलिंग।
वेदेश्वर-देवेश्वर के ईशानाभिमुख यह लिंग था तथा इसके अन्य मुख भी दिशाकोणों में थे। इसके दर्शन से ब्राह्मण को चारों वेदों का ज्ञान हो जाता था। ज्ञातव्य है कि सामान्यतः मुख लिंग चारों दिशाओं में होते हैं, कोणों में नहीं (कृ० क० त०, पृ० ४४)।
केशव-वेदेश्वर के उत्तर में स्वयं केशव का मंदिर था।
संगमेश्वर-इसकी स्थिति केशव के मंदिर के पास ही थी तथा इनके दर्शन से शिष्टों से समागम होने का फल था। स्कंदपुराण के अनुसार बरना और गंगा के संगम पर स्थित संगमेश्वर की स्थापना ब्रह्मा ने की थी। संगम पर स्नान करके लिंग का दर्शन करने से पुनर्जन्म नहीं होता।
प्रयागेश्वर-संगमेश्वर के पूर्व में ब्रह्मा द्वारा स्थापित लिंग जिसके दर्शन से ब्रह्मपद मिलता था।
गोप्रेक्ष-आदि महादेव के पूर्व इस देव मंदिर की स्थिति थी। इनके दर्शन से सब कल्मष नाश होते थे।
अनसूयेश्वर-अनसूया द्वारा स्थापित यह लिंग गोप्रेक्ष के उत्तर में था। इनके दर्शन से परागति मिलती थी। गणेश्वर-अनसूयेश्वर के आगे यह मंदिर पड़ता था।
हिरण्यकशिपु-यह लिंग गणेश्वर के पश्चिम में हिरण्यकशिपु द्वारा एक कूप के पास स्थापित किया।
शांकरीदेवी-प्रयागेश्वर के मंदिर में ब्रह्म वृक्ष (पाकड़) या बिल्व वृक्ष के नीचे शांकरीदेवी का आवास था जो सब तीर्थवासियों को शांति प्रदान करती थीं। इन्हीं का एक मन्दिर बेंगलुरु में भी है।
गंगावरणासंगम-श्रवण नक्षत्र युक्ता द्वादशी यदि बुधवार को पड़े तो संगम पर स्नान तथा श्राद्ध बड़ा ही फलदायक तथा श्राद्ध करनेवाले को विष्णुलोक देनेवाला था। मत्स्यपुराण ने वहाँ विधिपूर्वक अन्नदान को - श्रेयस्कर माना है।
- कुंभीश्वर–वरणा के पूर्वी तट पर स्थित शिवलिंग।
कालेश्वर-कुंभीश्वर के पूर्व में स्थित शिवलिंग।
कपिलह्रद शिवलिंग-आधुनिक कपिलधारा। इसकी स्थिति कालेश्वर के उत्तर में थी। इसमें स्नान वृषभध्वज के दर्शन से राजसूय यज्ञ का पुण्य मिलता था, नरक में पड़े पितरगण तर जाते थे तथा वहाँ श्राद्ध करना गया श्राद्ध से भी बढ़कर था
स्कंदेश्वर-महादेव के पश्चिम में स्कंद द्वारा स्थापित लिंग। वहीं पर शाख, विशाख और नैगमीयों स्थापित अनेक लिंग थे।
बलभद्रेश्वर–स्कंदेश्वर के उत्तर में बलभद्र द्वारा नंदीश्वर-स्कंदेश्वर के दक्षिण में नंदी द्वारा स्थापित लिंग।
शिलाक्षेश्वर-नंदीश्वर के पश्चिम में नंदी के पिता द्वारा स्थापित तथा वंदित लिग।
हिरण्याक्षेश्वर-शिलाक्षेश्वर के पास हिरण्याक्ष द्वारा स्थापित शिवलिंग। उसके पास ही देवों द्वारा पित हजारों लिंग थे।
अट्टहास-शिवालय हिरण्याक्षेश्वर के पश्चिम में अट्टहास का पश्चिमाभिमुख लिंग था जिसके दर्शन से ईशान लोक की प्राप्ति होती थी।
मित्रावरुणेश्वर-अट्टहास के पास ही पश्चिम में मित्रावरुण द्वारा स्थापित दो शिवलिंग के वाराणसी के पूर्व द्वार पर स्थित थे। वसिष्ठेश्वर-वहीं मित्रावरुणेश्वर के मंदिर में ही स्थापित लिंग।
याज्ञवल्क्येश्वर-शिवलिंग ….वहीं समीप में मित्रावरुणेश्वर के मंदिर में ही याज्ञवल्क्य द्वारा स्थापित चतुर्मुख लिग!
मैत्रेयीश्वर शिवलिंग -याज्ञवल्क्येश्वर के पास ही मैत्रेयी द्वारा स्थापित शिवलिंग।
प्रह्लादेश्वर शिवलिंग-याज्ञवल्क्येश्वर के पश्चिम में पश्चिमाभिमुख लिंग।
स्वरलीनेश्वर शिवलिंग- प्रह्लादेश्वर के आगे। ज्ञान-विज्ञान में निष्ठ तथा परमानन्द के इच्छुकों को यह लिंग मुक्तिदायक था।
वैरोचनेश्वर-स्वर्लीनेश्वर के आगे वैरोचन द्वारा स्थापित लिंग।
बाणेश्वर शिवलिंग-वैरोचनेश्वर के उत्तर में शिवभक्त बलि द्वारा स्थापित लिंग, इसे बाणेश्वर भी कहते थे।
शालकटंकटेश्वर-बाणेश्वर के उत्तर में राक्षसी शालकटंकटा द्वारा स्थापित शिवलिंग।
हिरण्यगर्भ शिवलिंग-वहीं शालकटंकटेश्वर के मंदिर में एक शिवलिंग।
मोक्षेश्वर-वहीं शालकटंकटेश्वर के मंदिर में ही एक शिवलिंग।
स्वर्गेश्वर-वहीं शालकटंकटेश्वर के मंदिर में ही एक शिवलिंग।
वासुकीश्वर-मोक्षेश्वर तथा स्वर्गेश्वर के उत्तर में चतुर्मुख लिंग था!
वासुकीतीर्थ-वासुकीश्वर के पूर्व में एक तीर्थ था जिसमें स्नान करने से मनुष्य रोगरहित जाता था।
चन्द्रेश्वर-वासुकी तीर्थ के पास चन्द्र द्वारा स्थापित शिवलिंग।
विद्येश्वर–चन्द्रेश्वर के पूर्व में। इसके दर्शन से विद्याधर लोक मिलता था।
वीरेश्वर-क्षेत्र के उत्तर- -पूर्व में प्रह्लाद घाट के पास है। इसकी स्थापना के सम्बन्ध में एक कथा दी गयी है। कृत्यकल्पतरु में इसका कोई उल्लेख नहीं है।
सगरेश्वर-वीरेश्वर के वायव्य कोण में भागीरथ के पूर्वज राजा सगर द्वारा स्थापित।
बालीश्वर-सगरेश्वर के आगे उसी जगह बालि द्वारा स्थापित चतुर्मुख लिंग।
सुग्रीवेश्वर-बालीश्वर के उत्तर में सुग्रीव द्वारा स्थापित।
हनुमदीश्वर-सुग्रीवेश्वर के पास हनुमान् द्वारा स्थापित लिंग। अश्विनीकुमारों द्वारा स्थापित शिवलिंग सगरेश्वर के उत्तर में था।
भद्रदोहतीर्थ शिवलिंग-अश्विनी मन्दिर के उत्तर पार्श्व में स्थित इस तीर्थ में पूर्वभाद्रपद पौर्णमासी को करने से हजार गोदान का पुण्य मिलता था।
भद्रेश्वर-भद्रदोह तीर्थ के पश्चिमी किनारे पर स्थित शिवलिंग।
उपशांतशिव शिवलिंग-भद्रेश्वर के नैऋत्य में स्थित शिवलिंग।
चक्रेश्वर-उपशांतशिव के उत्तर में स्थित पश्चिमाभिमुख शिवलिंग। उसके आगे पश्चिमाभिमुख हृद था जिसमें स्नान करने से शिवलोक की प्राप्ति होती थी।
शूलेश्वर–चक्रेश्वर के पश्चिम में । यहाँ शिव के शूल से उत्पन्न ह्रद में स्नान करने और शूलेश्वो दर्शन से रुद्रलोक की प्राप्ति होती थी।
नारदेश्वर शिवलिंग-शूलेश्वर के पूर्व में नारद द्वारा स्थापित शिवलिंग तथा कुंड।
धर्मेश्वर-नारदेश्वर के पूर्व में शिवलिंग तथा कुंड।
विनायक कुण्ड-धर्मेश्वर की वायव्य दिशा में स्थित इस कुंड में स्नान तथा विनायक का दर्शन करके यात्री सब विघ्नों से विमुक्त होकर, अविमुक्त क्षेत्र में बस सकता था। आजकल यह मुर्गाबी गड़ही कहलाती है।
अमरकह्रद शिवलिंग-विनायक से उत्तर की ओर सटा हुआ कुंड।
अमरकेश्वर-अमरक के दक्षिण में स्थित शिवलिंग। इसके दर्शन से भूल से भी किये गये दुष्कर्म का फल नष्ट हो जाता था। आजकल यह अगरिया ताल कहलाता है
वरणेश्वर-अमरकेश्वर के उत्तर में थोड़ी ही दूर वरणा के तट पर पश्चिमाभिमुख शिवलिंग। कहा गया है कि पाशुपत सिद्ध अश्वपाद को यहाँ शाश्वत सिद्धि मिली। इसके दर्शन से गंधर्वत्व मिलने की बात कही गयी है।
शैलेश्वर–वरणेश्वर के पश्चिम में स्थित शिवलिंग।
कोटीश्वर-शैलेश्वर के दक्षिण में स्थित शिवलिंग।
भीष्मचंडिका-कोटीश्वर के पास ही श्मशान में होने के कारण इसे बीभत्स तथा विकृत कहा गया है।
कोटितीर्थ-इसमें स्नान करने से एक करोड़ गोदान का पुण्य मिलता था। ऋषिसंघ द्वारा स्थापित शिवलिंग कोटीश्वर के पूर्व में था।
श्मशानस्तम्भ-कोटितीर्थ के दक्षिण-पूर्व में स्थित इस स्तम्भ में स्वयं शिव का निवास माना जाता था। उसकी पूजा करने से मनुष्यों की इस क्षेत्र में किये गये पापों से विनिर्मुक्ति होती थी। वाराणसी क्षेत्र में किये गये पापों का फल यहीं भोगना पड़ता था।
भैरवी यातना का यही स्थान था और यहाँ के भैरव दण्डपाणि के नाम से जाने जाते थे।
कपालमोचन-स्नान करते समय शिव के हाथ से लगा हुआ ब्रह्मा का एक सिर वहाँ गिर जाने से इसका नामकरण हुआ। यहाँ स्नान करने से ब्रह्महत्या जैसे पाप से छुटकारा मिलने की बात कही गयी है। कोयला बाजार में ओंकारेश्वर के टीले से मिला पश्चिम की ओर स्थित सूखा तालाब है।
कपालेश्वर-कपालमोचन पर स्थित भैरव का शिवलिंग। (भैरवेश्वर)
ऋणमोचनक तीर्थ-कपालेश्वर के उत्तर पार्श्व में स्थित एक तीर्थ जिसमें स्नान करने से तथा तीन शिवलिंगों के दर्शन से विविध ऋण का परिशोध हो जाता था।
अंगारेश्वर (मंगलेश्वर)-ऋणमोचनक तीर्थ के दक्षिण में कुंड के सामने पश्चिमाभिमुख शिवलिंग। चतुर्थी या अष्टमी को यदि मंगलवार पड़े तो वहाँ स्नान और दर्शन से रोग-विनिर्मुक्ति होती थी।
विश्वकर्मेश्वर-अंगारेश्वर के पास ही पश्चिमाभिमुख शिवलिंग।
बुधेश्वर-विश्वकर्मेश्वर के पास ही स्थित शिवलिंग। बद्व ग्रह से पीड़ित जातक को यहां रुद्राभिषेक करने से बहुत लाभ होता है।
महामुण्डेश्वर-बुधेश्वर के दक्षिण में महामुण्डेश्वर का शिवलिंग था। उसके सामने ही एक कूप था जिसमें स्नान करते समय शिव की मुण्डमाला उसमें गिर जाने से लिंग का नामकरण हुआ। अब यह स्कंद माता मंदिर के नीचे कोठरी में है। यहाँ महामुण्डी देवी भी हैं। आजकल यह जैतपुरा में वागीश्वरी देवी के मंदिर के नाम से जाना जाता है।
खट्वांगेश्वर-महामुण्डेश्वर के अहाते में ही एक शिवलिंग और कूप। कथा है कि शिव ने कूप में खट्वांग कूप में डाला था।
भुवनेश्वर-महामुण्डेश्वर के पास ही एक कुंड के दक्षिण तट पर उत्तराभिमुख लिंग।
विमलेश-भुवनेश्वर के दक्षिण में एक कुंड था। उसके पूर्व में विमलेश की स्थिति थी। यहीं से त्र्यंबक सशरीर रुद्रलोक पहुँचे।
भृग्वीश्वर शिवलिंग-अंगारक कुण्ड के दक्षिण में भृगु द्वारा स्थापित बड़ा शिवमंदिर।
नंदीशेश्वर (नादेश्वर ) शिवलिंग- भृग्वीश्वर के दक्षिण में नन्दीश्वर का शिवलिंग था जिसके दर्शनमात्र पाशुपत व्रत में सिद्धि मिल जाती थी। यहीं पर तपस्वी कपिल ने गुहावास करके शिव की एक हजार वर्ष तक पूजा की जिसके फलस्वरूप वे सांख्यवेत्ता हुए। वह महर्षि कपिल गुहा कपिलेश्वर के नीचे थी। यह स्थान वर्तमान कोयला बाजार में ओंकारेश्वर टीले के नीचे गुफा में है।
कपिलेश्वर शिवलिंग- माँ शक्ति द्वारा यह प्रश्न करने पर कि कपिलेश्वर का नाम ओंकारेश्वर कैसे पड़ा, शिव ने बताया कि ओंकार के अकार में पंचायतन विष्णु, उकार में ब्रह्मा और मकार में नंदीश्वर रूप में स्वयं शिव हैं।
मत्स्योदरी-मत्स्योदरी के उत्तर कूल पर उसी तरह नंदीश्वर का मन्दिर स्थित था जिस तरह ओंकार के उत्तर में मकार। इस जगह वामदेव, सावर्णि, अघोर और कपिल ने पाशुपत व्रत से सिद्धि पायी।
कभी-कभी गंगा इस देव के दर्शनार्थ मत्स्योदरी में आ मिलती थीं। कपिलेश्वर के पश्चिम में जब गंगा और मत्स्योदरी का संगम होता, तब वहाँ अष्टमी और चतुर्दशी को स्नान का विशेष महत्त्व था।
कपालमोचन तालाब के पास पाशुपतों का अड्डा था तथा यह मंदिर काफी बड़ा था।
उद्दालक महर्षि की कथा…उद्दालकेश्वर तथा दूसरे शिवलिंग कपिलेश्वर के आगे पश्चान्मुख लिंग थे। यहाँ उद्दालक ऋषि ने परम सिद्धि पायी। पास ही
उत्तर में एक दूसरे शिवलिंग से पराशर मुनि को सिद्धि मिली। उसी लिंग से सटे आयतन में पश्चान्मुख वाष्कलि मुनि रहते थे। उसी के पास पूर्वाभिमुख होकर पाशुपत भाव सिद्ध रहते थे और पश्चिम में एकमुख लिंग था जिसके सान्निध्य में आरुणि ने सिद्धि पायी।
आरुणीश के पश्चिम में एक शिवलिंग था जहाँ पाशुपताचार्य योगसिद्ध का निवास था। उसी के दक्षिण में एक शिवलिंग के सान्निध्य में कौस्तुभ नामक ऋषि को सिद्धि प्राप्त हुई तथा उसके दक्षिण में एक लिंग के पास सावर्णि नामक एक पाशुपत रहते थे। उसके आगे एक महद् लिंग था जिसमें ओंकार रूप में स्वयं शिव का निवास था। उसी के नीचे श्रीमुखी नामक एक गुहा (गुफा) थी जिसमें शिवार्चन में रत पाशुपत रहते थे। उसी महालिंग के द्वार पर इसी शरीर से अघोर मुनि रुद्रत्व को प्राप्त हुए और इसीलिए उसका नाम अघोरेश्वर पड़ा। वहाँ यात्री को त्रिरात्रि बिताने का आदेश था।
पंच-पंचायन की परंपरा…श्रीकंठ शिवलिंग-जान पड़ता है मत्स्योदरी के किनारे बहुत से स्वयभ शिवमंदिर थे, जिनमें शांत, दांत, जितक्रोध और ब्रह्मचारी पाशुपत पूजा करते थे।
कपिलेश्वर के दक्षिण में श्रीकंठ के मंदिर में पाशुपत ऋतुध्वज रहते थे। उसके आगे एक पूर्वमुख लिंग के सान्निध्य में महर्षि जाबाल को सिद्धि मिली। उसके दक्षिण में ओंकारेश्वर की। मूर्ति थी। उसके दक्षिण में दूसरे लिंग के पास कालिकवृक्षिय सिद्ध हुए। उस लिंग के भी दक्षिण में एक) पश्चान्मुख शिवलिंग के पास महरषि गार्ग्य सिद्ध हुए। इन पाँचों को पंचायतन कहते थे और इनके दर्शन का विशेष महत्त्व माना गया है। इस पंचायतन के समीप एक कूप था।
रुद्रवास-यह मंदिर श्रीकंठ के दक्षिण में स्थित था। उसके उत्तर पार्श्व में एक कुंड था जिसमें आना नक्षत्र संयुक्त चतुर्दशी को स्नान का महत्त्व था। वहीं स्थित रुद्रलिंग और उसके आसपास बहुत से लिंग थे।
रुद्रमहालय-रुद्र के नैऋत भाग में। वहाँ पार्वती की मूर्ति थी। अब यह आदिमहादेव मंदिर में है। उसके आगे एक कूप था जहाँ पितरों और देवों का निवास माना जाता था। वहाँ श्राद्ध और पिंडदान की विधि थी तथा पिंड कूप में डाल दिये जाते थे। वहीं पर वैतरणी नामक एक दीर्घिका थी जिसमें स्नान से नरक परित्राण मिलता था। रुद्रमहालय के उत्तर में बहुत से लिंग थे।
बृहस्पतीश्वर–रुद्रकुंड के पश्चिम में बृहस्पति द्वारा स्थापित लिंग।
पितरों द्वारा स्थापित लिंग-रुद्रकूप के दक्षिण भाग में था।
कामेश्वर–रुद्रवास के दक्षिण में। यहाँ काम के तपस्वरूप एक कुंड उत्पन्न हुआ। उसके उत्तर तट पर कामेश्वर लिंग था जिसकी पूजा से सभी मनचाही बातें मिलती थीं। कुंड में चैत्र शुक्ल १३ को स्नान करते थे
घासीटोला शिवालय-घासीटोले में गली के कोने पर और मूलस्थान पर भी मंदिर है।
पंचालकेश्वर शिवलिंग-कामेश्वर के पूर्व में इस लिंग की कुबेर के पुत्र ने आराधना की। इसकी पूजा से महा धन की प्राप्ति की बात मानी गयी है।
नलकूबरेश्वर -घासीटोले में स्थित है।
पंचकेश्वर-पंचालकेश्वर के समीप पूर्वमुख मुखलिंग। इसके आगे एक कूप यानि गहरा कुआ था।
अघोरेश शिवालय-कामेश्वर कूप के पास। यहाँ शिवभक्त किन्नरों अर्थात हिजड़ों द्वारा नौ शिवलिंग स्थापित किए थे। यहां कभी-कभा अघोरियों का जमावड़ा रहता है। महागौरी बाबा कीनाराम ने यहां बहुत तप किया था।
दिवाकर-निशाकर द्वारा स्थापित लिंग-पंचकेश्वर के पूर्व में।
अंधकेश्वर-पंचकेश्वर के दक्षिण में अंधक द्वारा स्थापित लिंग।
देवेश्वर-अंधकेश्वर के पश्चिम और काम कुंड के दक्षिण में, वहीं पर भीमेश्वर, सिद्धेश्वर, गंगेश्वर, यमुनेश्वर, मंडलेश्वर और उर्वशी आदि अनेकों शिवलिंग थे। अब कुछ ही शेष हैं।
शांतेश्वर-शांत द्वारा स्थापित मंडलेश्वर के पास शिवलिंग।
बालखिल्येश्वर-शांतेश्वर की वायव्य दिशा में द्रोणेश्वर के पास काम कुंड के पश्चिम में।
बाल्मीकेश्वर-बालखिल्येश्वर के आगे मुखलिंग।
च्यवनेश्वर-काम कुंड के तट पर च्यवन द्वारा स्थापित शिवलिंग।
वातेश्वर शिवलिंग-वायु द्वारा स्थापित इस शिवलिंग पर दही या घी द्वारा 7 शनिवार रुद्राभिषेक कराने से लकवा, थायराइड आदि अनेक खतरनाक असाध्य रोग जड़ से मिट जाते हैं।